Aquel verán do 89 (Lembranza)

(Artigo publicado hai cinco anos no antigo blog Chove en Ningures. Sácoo á luz por mor do 30 aniversario da caída do Muro. Agardo que vos guste).

Achegámonos ó 3 de Outubro, día da Reunificación Alemana, e desta volta cunha connotación especial, xa que é o 25 aniversario do proceso no que os dous estados alemáns (República Democrática Alemana e a República Democrática Alemana, RFA e RDA, BRD e DDR, capitalistas e comunistas) volveron ser un só. Eu de crío pensaba que o muro non dividía xa Berlín, senón que dividía os centos de quilómetros entre a RFA e a RDA, pasando polo medio de Berlín. O cal non me cadraba moito cando vía un mapa.

Non había muro físico do Báltico ata Baviera, pero como se o houbese. Era unha fronteira infranqueable. E quen quixese e puidese atravesala e fuxir á Alemaña Occidental, sabía ben que as represalias sociais contra os que quedaban atrás, a súa familia e achegados, se daban por seguras: interrogatorios, expropiacións, despidos do emprego ou expulsión dos estudos universitarios, impedimento de exercer o teu oficio… castigos non para o “pecador”, senón para os seus pais, irmáns, amigos… só coa fin de disuadir o seguinte que tentase o “salto”. Sen éxito.

Non vou defender o capitalismo estatal, nin o feroz neoliberalismo de agora nin o da Guerra Fría dos estados de aquela. Pero non vou relativizar a represión e a falta de liberdades dos reximes comunistas europeos (satelites da URSS, máis ben). E entre estes, se cadra pola súa especial situación, a DDR non era precisamente dos mellores. A todopoderosa Stasi ou Policía Política Estatal dominaba a vida pública e privada. Co seu acopio infinito de información sobre os seus compatriotas converteu o país nun fato de sopróns e laretas, conspiradores da nada, trepas do Partido Comunista e sobre todo, de xente desesperada que vía A Outra Alemaña como un paraíso, a solución ós seus males. Alá a esperanza, aquí o medo e a frustración.

Bundesarchiv Bild 183-1989-1007-402, Berlin, 40. Jahrestag DDR-Gründung, Ehrengäste.jpg
Festexos do 40º aniversario da República Democrática Alemana, ironicamente pouco antes da súa disolución. “Bundesarchiv Bild 183-1989-1007-402, Berlin, 40. Jahrestag DDR-Gründung, Ehrengäste” by Franke, Klaus – Deutsches Bundesarchiv (German Federal Archive), Bild 183-1989-1007-402. Licensed under CC-BY-SA-3.0-de via Wikimedia Commons.

Inciso automobilístico: aquí hai que falar dos Trabant, os “Trabis“. Tódolos países que se abriron á automoción nos anos 60-70 teñen un modelo popular, mítico e hoxe en día, de culto. O Seiscentos en España, o 2CV en Francia, o Volkswagen “Escaravello” na RFA, etc. Pois na RDA sería o Trabant. Un modelo popular de apariencia xeitosa e fabricación socialista. Aínda quedan algúns, como estes que atopei por Halle (Alemania Oriental) e Budapest.

Trabant at Halle, East Germany
Trabant at Budapest (I)
Colorful Trabi at Budapest

O Trabi, para ben e para mal, é un símbolo das catro décadas da RDA. Había que solicitarllo ó Estado e para acadalo había que agardar anos de comportamento sen chata e libre de disidencia (como dixemos, non só do solicitante, senón dos seus achegados). Os máis, mercábanse de segunda man. As estradas da RDA estaban vetadas ós coches occidentais (BMW, Volkswagen…) e practicamente no parque automobilístico só se vían Trabis e algún Skoda (checo), Lada (ruso), etc.

Trabant RS02(ThKraft).jpg
“Trabant RS02(ThKraft)” by Thomas Kraft (ThKraft) – Own work. Licensed under CC BY-SA 2.5 via Wikimedia Commons. Un Trabi de carreiras. E logo Alonso quéixase do seu coche.

O que diferencia dos Seiscentos, Escaravellos, etc., coches pouco luxosos pero robustos, é que o Trabi era, é, sentimentalismos aparte, unha desfeita de coche. Era lento, consumía moito, foi elixido como o “coche menos ecolóxico da historia” por mor das súas terribles emisións, e ademáis era inseguro. Se vedes un (penso que teriades que vir a Alemaña, porque esas cousas rebentarían antes de chegar ós Pirineus) tocádeo e abraiádevos: a carrocería É DE PLÁSTICO. Concretamente de Duroplast, unha resina plástica feita de porcalladas recicladas, así que neste aspecto ata era algo ecolóxico, se ignoramos a súa polución asasina. En caso de accidente e envorcamento podedes imaxinar o que pode pasar nese cascallo de plástico. Nada bo para os que van dentro.

Este enxeño automobilístico, chafalleiro pero icónico, deixouse de producir no 1991. Hoxe son pezas de colección e vense moitos “tuneados” por Alemaña.

Atopei tamén esta nova antiga en Twitter de uns que tentaron convertir un Trabi en unha especie de aeroplano para fuxir a Occidente. Se o fedello era malo sobre a terra, non o quero imaxinar no aire. A nova é do sensacionalista e noxento diario Bild, así que hai que darlle o creto xustiño.

@BILD: „1. Flucht mit fliegendem Trabi“. Arzt (39) baute Segler mit Trabant-Motor. Er floh von CSSR nach Bayern pic.twitter.com/a0wTxVGZkn — Heute vor 25 Jahren (@Mauerfall89) September 19, 2014

//platform.twitter.com/widgets.js

Volvamos ó 1989. a Perestroika de Gorbachov, a apertura, o ulterior e inexorable esboroamento dos reximes comunistas, e nestas terras, os berlineses derrubando o Muro como símbolo definitivo. Mais todo isto non pasou dun día para o outro.

O muro caeu en Novembro do 1989, cando os berlineses cansaron de agardar polos políticos, e anunciouse a Reunificación, pero meses antes a vida non era fácil para os alemáns á “dereita” do Telón de Aceiro. Erich Honecker, canceler da RDA e testa dun rexime anquilosado e negador da realidade que o arrodeaba, afirmaba moi rufo que o muro duraría 100 anos máis. Pero os seus gobernados non estaban dispostos a agardar.

Kuss
Mural-parodia do famoso bico entre Breznev, xefe de Estado da URSS (quen mandaba realmente na RDA) e Honecker. A lenda di “Meu Deus, axúdame a sobrevivir a este amor fatal”. Despois, con Gorbachov, a sintonia foi moi distinta. Foto do álbum Flickr de Enric Vidal i Famadas, fonte premendo na imaxe. Licenza.
Refugees, East German Hungary, Budapest Zugliget Camp
Dous refuxiados da RDA na Embaixada da RFA en Praga acollen con ledicia a nova do seu permiso para abandonar o seu país. Fonte: Spiegel.

Xa que a fuxida directa cara á RFA era aínda arriscada e temeraria, os cidadáns da RDA discorreron que o mellor para chegar aló era dar un rodeo. Por Polonia, Hungría e Checoslovaquia, no seu caso, penetrando en Austria e rematando na anceiada Bundesrepublik Deutschlands. Millón e medio de alemáns orientais solicitaron o permiso de viaxe cara un dos países “amigos” do Este (cara o Oeste, imposible) e formouse unha inmensa Caravana de Trabis (na súa meirande parte, tamén Skodas e Ladas), sen contar os que usaron o tren e outros medios, uns 20000 alemáns desesperados tentando fuxir da súa propia terra como fose. Milleiros remataron nas embaixadas da República Federal Alemana en Praga e Budapest e nos seus arredores, provocando unha crise humanitaria inesperada. Así foi como moitos alemáns se converteron en refuxiados. Familias enteiras durmindo nos autos, sen querer saber nada de volver atrás. Demasiadas esperanzas “ó outro lado” e demasiado medo á Stasi no seu regreso. Era verán do 1989. As dúas Alemañas e por extensión os países afectados e os bloques capitalista e comunista tiñan un problema. Honecker limitouse a dicir que os que querían marchar “non se botarían de menos”. As manifestacións por todo o país desafían a represión policial.

Aconteceu o que tiña que acontecer. Non se poden poñer portas ó campo. O rexime comunista da RDA estaba en descomposición e o ministro de Exteriores da Alemaña Occidental, Hans-Dietrich Genscher, pactou ás súas costas coa URSS unha solución. Os soviéticos estaban dentro da estratexia de salvar a súa propia economía e afrouxar o control sobre os países de Europa Oriental e deuse o paso. Abríronse as fronteiras entre Austria e Hungría e Checoslovaquia. O ministro anuncioullo en persoa ós acampados na embaixada de Praga: eran benvidos na República Federal Alemana. Hungría nin se molestou en informar á RDA. O anoxo de Honecker era evidente.

Trabbi prague
Monumento a eses días na Embaixada de Alemaña en Praga. von Wegmann (Eigenes Werk) [CC-BY-SA-3.0 oder GFDL], via Wikimedia Commons

Fletouse un tren de fuxida que chegaba a Hof (Baviera, RFA) pero que atravesaba Dresden e Karl-Marx-Stadt (hoxe Chemnitz), na RDA. Milleiros foron nese tren, coa esperanza de chegar a Hof e co medo a ser retidos polos controis nas outras dúas cidades. Chegaron. En Hof agardaba un dispositivo humanitario para esa multitude esfarrapada.

Bundesarchiv Bild 183-1989-1110-038, Grenzübergang Wartha, Stau.jpg
Atasco no paso da fronteira en Wartha. “Bundesarchiv Bild 183-1989-1110-038, Grenzübergang Wartha, Stau” by Ludwig, Jürgen – This image was provided to Wikimedia Commons by the German Federal Archive (Deutsches Bundesarchiv) as part of a cooperation project. (…) Licensed under CC-BY-SA-3.0-de via Wikimedia Commons.

Xa sabedes o resto: caeu o Muro, caeu Honecker e a RDA e as dúas Alemañas foron unha, de novo, tras décadas de absurda separación e illamento. Pero hoxe, 25 anos despois, hai un forte exame de conciencia no pobo alemán.

Trabi on Berlin Wall
Un dos murais máis icónicos nos restos do muro de Berlín, na East Side Gallery. Un Trabi atravesa o muro.

Coa Reunificación (a Wiedervereinigung, ou como máis a chaman, o Wende, o xiro, o cambio) pasa un pouco coa Transición Española. Era inevitable e fíxose o que se tiña que facer. A división era insostible, así como o prolongamento do rexime socialista. Pero tamén se glorificou esa “Revolución Pacífica” ata a náusea, e non foi tan pacífica, nin tan perfecta. Houbo erros e puntos escuros. Políticos e económicos.

Para comezar, non se fusionaron os dous países para facer “unha nova Alemaña”. Foi unha integración, a República Federal absorbeu á Democrática. As regras foron impostas pola “Alemaña rica”, non pola pobre, que se tivo que adaptar. A división federal, o marco alemán, a lexislación da RFA, o ser turrados violentamente por unha economía moitas veces máis potente cá súa. Unha grande crise sobreviu á nova e agrandada Bundesrepublik, e foi superada non hai tanto a un custo social enorme, iniciado polo canceler socialista Schröder e ratificado por Merkel. O mesmo que esta lle quere aplicar a Europa

As de perder levounas a Alemaña Oriental. De primeiras, despoboouse de xente nova, atiradas polos soldos e condicións “do outro lado”. Ós estados do Oeste chegaron os Ossis (da Ostdeutschland, alemáns orientais) en masa. Por outra banda os “novos estados” (os do Este) melloraron en liberdades pero foron a pior no económico, tralo espellismo de que xa había BMWs nas estradas e chocolate Milka nas tendas. A súa industria e sectores produtivos, hiperprotexidos polo estado socialista, afundíronse, o que retroalimentou a migración cara o Oeste. As estructuras sociais socialistas foron suprimidas, pero os novos estados quedaron a mercé da beneficiencia dos Wessis, os do Oeste. A esta beira a xente está farta de pagar o “Soli“, o imposto solidario en beneficio dos estados orientais, pero os Ossis sinalan que o Occidente foi unha das causas da súa ruína. Desa beira só saíu gañando a cidade de Berlín, unha cidade fendida en dúas polo muro e a Guerra Fría e traumatizada polo nazismo e a II Guerra Mundial, transformada nunha metrópole cultural europea, unificada e capital da nova Deutschland. Cos seus problemas tamén, ollo.

Merkel presume de país perfecto e di saber o que mellor lles convén ó resto de países europeos, incluído o noso. Pero a situación do 40 por cento de Alemaña tampouco é para presumir. E Angela debería sabelo mellor ca moitos, pois tamén veu do Este (criouse en Brandenburgo, non lonxe do Berlín Oriental).

Non se pode ignorar que nos estados ex-comunistas é onde é máis forte a presencia da extrema dereita e os neonazis. Onde máis agresións hai ós refuxiados e inmigrantes. Cando hai 25 anos os refuxiados eran eles, os propios alemáns…

Bonus tracks musicais:

David Hasselhoff, si, Maiquel Nait, cantou para milleiros de persoas para celebrar a caída do muro. El anda a dicir que axudou a que caera o muro e todo o que sobreviu despois. Debuxaba Castelao: “Pensan os galos que abre o día porque cantan eles”. O bo de David, de ascendencia xermana, converteuse nunha estrela na Alemaña oitenteira.

Para compensalo, Pink Floyd. The Wall.

O muro de Múnic

 

Xa vos dixen que me gustaría falar aquí do meu novo barrio en Múnic, Neuperlach. O que me gustaría é facelo con temas máis agradables, pero a actualidade manda, disque.

O muro de Neuperlach. O Muro de Múnic

Ó ser humano préstalle construír muros. Caeu o Muro de Berlín, segue en pé o de Israel, Trump seica non vai facer o da fronteira entre México e EEUU, tal como prometeu. O muro constrúeno sempre uns por medo ós do outro lado, para contelos, controlalos, limitalos, isto é meu e aquilo é voso, quedade aí, non pasedes. Por iso os chineses construíron a súa muralla, para conter os mongois. A muralla segue en pé, pero os feros mongois invadiron igual a vella China.

Mais estes días andamos a voltas cun muro cunha polémica que comezou como moi local, aquí no distrito muniqués de Rammersdorf-Perlach, barrio de Neuperlach (o meu) pero que xa escalou a nivel muniqués, nacional e internacional. O trasfondo: a construción dun fogar para refuxiados en Nailastrasse nun descampado entre a rúa, un conxunto de vivendas unifamiliares a certa distancia (dato importante, como veremos) e varias naves industriais e comerciais. E diante do refuxio, un muro.

Todos estades familiarizados coa política alemana con respecto ós refuxiados, sobre todo da guerra de Siria, levada a cabo pola canceleira Merkel, e que Alemaña é de lonxe o país máis xeneroso de Europa en termos de acollida. Tamén sabedes que internamente esta política foi moi contestada, e está entre o apoio solidario e o rexeitamento, mesmo violento, acontecendo mesmo ataques a fogares de refuxiados por parte de grupos de extrema dereita. Curiosamente, un dos poucos rasgos de humanidade amosados pola señora Merkel pode causarlle un dano electoral moi grande, a favor de grupos xenófobos e eurófobos como AfD. Falaremos destes polos outro día.

Esta violencia non afectara polo de agora a Baviera e a Múnic. Con todo, o político local Guido Buchholz denunciou á opinión pública a existencia dun muro que circunda parte do recinto do asilo de refuxiados por medio dun vídeo aéreo tomado cun dron. E comezou o escándalo. Pasou ser do Muro de Nailastrasse a ser o Muro de Neuperlach e ó final, o Muro de Múnic, para estupefacción e vergoña dos seus habitantes, e a miña, que vivo a poucos minutos.

O muro é feo de carafio. Sono todos os muros, pero este é de récord. Son como croios metidos en gaiolas e logo amoreados. Nin un grafiti se pode facer. Iso si, logo poden prantarse prantas enredadeiras e quedará máis verde. Cousa bonita.

IMG_20161113_163439.jpg
O muro da discordia e ó fondo o futuro fogar de refuxiados

O fogar de refuxiados estará rematado a fins de novembro.

Que é, en teoría: Varios dos veciños (exactamente seis) da colonia de casas de a carón esixiron ó concello protección sonora polo eventual ruído. O ruído é unha cousa seria en Alemaña e a simple denuncia dun só veciño pode parar calquera infraestrutura. Véñenme á cabeza casos extremos como o peche dun parque de xogos infantís ou de varios campos de adestramento de fútbol polo teórico ruído que molestaba a un único veciño. Non sei que barullo sonoro poden armar esas persoas vivindo alí, eu estiven no lugar e aínda hai un anaco ata as seguintes casas, e no medio hai un camiño, campo e árbores. E, insisto, aíndo non abriron o fogar, así que de todos xeitos é poñer a corte antes que as vacas. Así que contra toda lóxica o concello prantou un “muro de protección sonora“, non moi longo, pero si moi alto. E non foi así decontado: foi producto dun acordo despois de dous anos de litixios entre o Concello e os veciños nos xulgados administrativos.

Que é o que parece, na práctica: Un horror urbanístico que fede a racismo e xenofobia, co agravante de ser patrocinado polos poderes públicos. Parece que o refuxio non é benvido entre varios destes veciños e que, sinxelamente, non queren velo e prefiren ignorar con máis efectividade a existencia desa pobre xente. O refuxio non é unha cárcere nin un CIE, e o muro non limita a libre entrada e saída do recinto. Pero psicoloxicamente aílla os refuxiados, e é hipócrita esixirlles que se integren e á vez agachalos detrás dunha parede. O ruído parece un pretexto absurdo. Sería como erguer muros entre os edificios para que non se molesten os uns ós outros.

Buchholz denuncia que este muro ten catro metros de altura, algo máis có de Berlín. A autopista Múnic-Salzburgo pasa preto, e para protexer á veciñanza do ruído desta ergueuse outro muro de protección sonora… de só tres metros de altura. Unha autopista mete menos ruído que un fogar de refuxiados? Parece moi iluso xustificar a obra por un problema veciñal de contaminación sonora.

Xa houbo mobilizacións nos dous sentidos. Artistas e xente vencellada a proxectos de acollida esixiron o derrube do muro, a extrema dereita ameaza de morte a Buchholz, os veciños insisten en que non entenden a polémica e que é un muro para protexelos do ruído, e os cargos do distrito teiman en que “non é un muro en contra dos refuxiados”. Mais a meirande parte calan.

Mensaxes en globos: “Todos sodes benvidos”

IMG_20161113_163758.jpg
O que cantaban en Berlín no 89: “O muro debe caer”

Os ánimos están alterados. Cando estivemos alí, había varios curiosos coma nós, e ademáis parou un coche e saíu un home a facer unha foto co seu móbil. Unha señora en bicicleta increpouno, e como boa alemana “ben pensante” díxolle que non estaba permitido facer fotos, polo que interpretei que vivía por alí. A liorta dialéctica subiu de ton e o home, coa súa razón, díxolle “Que ela non era tan importante” para prohibirlle facer fotos nunha vía pública, que ía tomar unha imaxe “desa vergonza” e que ese muro se ergueu  “por culpa de xente” coma ela. Tirou a foto, aínda rifaron un bo anaco máis e ó final marcharon no seu coche.

Oxalá os fogares de refuxiados deixen de ser necesarios algún día, oxalá non morran tantos no Mediterráneo para rematar nun asilo cun muro así diante dos ollos. Mais esa “vergoña” de muro da discordia debe caer, e decontado. Mesmo facendo un grande esforzo por crer a versión dos veciños e da súa inocua intención (isto é, que “é só polo ruído”), tan só lle dá azos ó racismo, á discordia e á división, dificulta a integración dos dun lado e perpetúa os prexuízos do outro. As pontes son para unir, e os muros para dividir, así foi sempre. E neste país de muros saben dabondo, e das súas consecuencias tamén.