Aquel verán do 89 (Lembranza)

(Artigo publicado hai cinco anos no antigo blog Chove en Ningures. Sácoo á luz por mor do 30 aniversario da caída do Muro. Agardo que vos guste).

Achegámonos ó 3 de Outubro, día da Reunificación Alemana, e desta volta cunha connotación especial, xa que é o 25 aniversario do proceso no que os dous estados alemáns (República Democrática Alemana e a República Democrática Alemana, RFA e RDA, BRD e DDR, capitalistas e comunistas) volveron ser un só. Eu de crío pensaba que o muro non dividía xa Berlín, senón que dividía os centos de quilómetros entre a RFA e a RDA, pasando polo medio de Berlín. O cal non me cadraba moito cando vía un mapa.

Non había muro físico do Báltico ata Baviera, pero como se o houbese. Era unha fronteira infranqueable. E quen quixese e puidese atravesala e fuxir á Alemaña Occidental, sabía ben que as represalias sociais contra os que quedaban atrás, a súa familia e achegados, se daban por seguras: interrogatorios, expropiacións, despidos do emprego ou expulsión dos estudos universitarios, impedimento de exercer o teu oficio… castigos non para o “pecador”, senón para os seus pais, irmáns, amigos… só coa fin de disuadir o seguinte que tentase o “salto”. Sen éxito.

Non vou defender o capitalismo estatal, nin o feroz neoliberalismo de agora nin o da Guerra Fría dos estados de aquela. Pero non vou relativizar a represión e a falta de liberdades dos reximes comunistas europeos (satelites da URSS, máis ben). E entre estes, se cadra pola súa especial situación, a DDR non era precisamente dos mellores. A todopoderosa Stasi ou Policía Política Estatal dominaba a vida pública e privada. Co seu acopio infinito de información sobre os seus compatriotas converteu o país nun fato de sopróns e laretas, conspiradores da nada, trepas do Partido Comunista e sobre todo, de xente desesperada que vía A Outra Alemaña como un paraíso, a solución ós seus males. Alá a esperanza, aquí o medo e a frustración.

Bundesarchiv Bild 183-1989-1007-402, Berlin, 40. Jahrestag DDR-Gründung, Ehrengäste.jpg
Festexos do 40º aniversario da República Democrática Alemana, ironicamente pouco antes da súa disolución. “Bundesarchiv Bild 183-1989-1007-402, Berlin, 40. Jahrestag DDR-Gründung, Ehrengäste” by Franke, Klaus – Deutsches Bundesarchiv (German Federal Archive), Bild 183-1989-1007-402. Licensed under CC-BY-SA-3.0-de via Wikimedia Commons.

Inciso automobilístico: aquí hai que falar dos Trabant, os “Trabis“. Tódolos países que se abriron á automoción nos anos 60-70 teñen un modelo popular, mítico e hoxe en día, de culto. O Seiscentos en España, o 2CV en Francia, o Volkswagen “Escaravello” na RFA, etc. Pois na RDA sería o Trabant. Un modelo popular de apariencia xeitosa e fabricación socialista. Aínda quedan algúns, como estes que atopei por Halle (Alemania Oriental) e Budapest.

Trabant at Halle, East Germany
Trabant at Budapest (I)
Colorful Trabi at Budapest

O Trabi, para ben e para mal, é un símbolo das catro décadas da RDA. Había que solicitarllo ó Estado e para acadalo había que agardar anos de comportamento sen chata e libre de disidencia (como dixemos, non só do solicitante, senón dos seus achegados). Os máis, mercábanse de segunda man. As estradas da RDA estaban vetadas ós coches occidentais (BMW, Volkswagen…) e practicamente no parque automobilístico só se vían Trabis e algún Skoda (checo), Lada (ruso), etc.

Trabant RS02(ThKraft).jpg
“Trabant RS02(ThKraft)” by Thomas Kraft (ThKraft) – Own work. Licensed under CC BY-SA 2.5 via Wikimedia Commons. Un Trabi de carreiras. E logo Alonso quéixase do seu coche.

O que diferencia dos Seiscentos, Escaravellos, etc., coches pouco luxosos pero robustos, é que o Trabi era, é, sentimentalismos aparte, unha desfeita de coche. Era lento, consumía moito, foi elixido como o “coche menos ecolóxico da historia” por mor das súas terribles emisións, e ademáis era inseguro. Se vedes un (penso que teriades que vir a Alemaña, porque esas cousas rebentarían antes de chegar ós Pirineus) tocádeo e abraiádevos: a carrocería É DE PLÁSTICO. Concretamente de Duroplast, unha resina plástica feita de porcalladas recicladas, así que neste aspecto ata era algo ecolóxico, se ignoramos a súa polución asasina. En caso de accidente e envorcamento podedes imaxinar o que pode pasar nese cascallo de plástico. Nada bo para os que van dentro.

Este enxeño automobilístico, chafalleiro pero icónico, deixouse de producir no 1991. Hoxe son pezas de colección e vense moitos “tuneados” por Alemaña.

Atopei tamén esta nova antiga en Twitter de uns que tentaron convertir un Trabi en unha especie de aeroplano para fuxir a Occidente. Se o fedello era malo sobre a terra, non o quero imaxinar no aire. A nova é do sensacionalista e noxento diario Bild, así que hai que darlle o creto xustiño.

@BILD: „1. Flucht mit fliegendem Trabi“. Arzt (39) baute Segler mit Trabant-Motor. Er floh von CSSR nach Bayern pic.twitter.com/a0wTxVGZkn — Heute vor 25 Jahren (@Mauerfall89) September 19, 2014

//platform.twitter.com/widgets.js

Volvamos ó 1989. a Perestroika de Gorbachov, a apertura, o ulterior e inexorable esboroamento dos reximes comunistas, e nestas terras, os berlineses derrubando o Muro como símbolo definitivo. Mais todo isto non pasou dun día para o outro.

O muro caeu en Novembro do 1989, cando os berlineses cansaron de agardar polos políticos, e anunciouse a Reunificación, pero meses antes a vida non era fácil para os alemáns á “dereita” do Telón de Aceiro. Erich Honecker, canceler da RDA e testa dun rexime anquilosado e negador da realidade que o arrodeaba, afirmaba moi rufo que o muro duraría 100 anos máis. Pero os seus gobernados non estaban dispostos a agardar.

Kuss
Mural-parodia do famoso bico entre Breznev, xefe de Estado da URSS (quen mandaba realmente na RDA) e Honecker. A lenda di “Meu Deus, axúdame a sobrevivir a este amor fatal”. Despois, con Gorbachov, a sintonia foi moi distinta. Foto do álbum Flickr de Enric Vidal i Famadas, fonte premendo na imaxe. Licenza.
Refugees, East German Hungary, Budapest Zugliget Camp
Dous refuxiados da RDA na Embaixada da RFA en Praga acollen con ledicia a nova do seu permiso para abandonar o seu país. Fonte: Spiegel.

Xa que a fuxida directa cara á RFA era aínda arriscada e temeraria, os cidadáns da RDA discorreron que o mellor para chegar aló era dar un rodeo. Por Polonia, Hungría e Checoslovaquia, no seu caso, penetrando en Austria e rematando na anceiada Bundesrepublik Deutschlands. Millón e medio de alemáns orientais solicitaron o permiso de viaxe cara un dos países “amigos” do Este (cara o Oeste, imposible) e formouse unha inmensa Caravana de Trabis (na súa meirande parte, tamén Skodas e Ladas), sen contar os que usaron o tren e outros medios, uns 20000 alemáns desesperados tentando fuxir da súa propia terra como fose. Milleiros remataron nas embaixadas da República Federal Alemana en Praga e Budapest e nos seus arredores, provocando unha crise humanitaria inesperada. Así foi como moitos alemáns se converteron en refuxiados. Familias enteiras durmindo nos autos, sen querer saber nada de volver atrás. Demasiadas esperanzas “ó outro lado” e demasiado medo á Stasi no seu regreso. Era verán do 1989. As dúas Alemañas e por extensión os países afectados e os bloques capitalista e comunista tiñan un problema. Honecker limitouse a dicir que os que querían marchar “non se botarían de menos”. As manifestacións por todo o país desafían a represión policial.

Aconteceu o que tiña que acontecer. Non se poden poñer portas ó campo. O rexime comunista da RDA estaba en descomposición e o ministro de Exteriores da Alemaña Occidental, Hans-Dietrich Genscher, pactou ás súas costas coa URSS unha solución. Os soviéticos estaban dentro da estratexia de salvar a súa propia economía e afrouxar o control sobre os países de Europa Oriental e deuse o paso. Abríronse as fronteiras entre Austria e Hungría e Checoslovaquia. O ministro anuncioullo en persoa ós acampados na embaixada de Praga: eran benvidos na República Federal Alemana. Hungría nin se molestou en informar á RDA. O anoxo de Honecker era evidente.

Trabbi prague
Monumento a eses días na Embaixada de Alemaña en Praga. von Wegmann (Eigenes Werk) [CC-BY-SA-3.0 oder GFDL], via Wikimedia Commons

Fletouse un tren de fuxida que chegaba a Hof (Baviera, RFA) pero que atravesaba Dresden e Karl-Marx-Stadt (hoxe Chemnitz), na RDA. Milleiros foron nese tren, coa esperanza de chegar a Hof e co medo a ser retidos polos controis nas outras dúas cidades. Chegaron. En Hof agardaba un dispositivo humanitario para esa multitude esfarrapada.

Bundesarchiv Bild 183-1989-1110-038, Grenzübergang Wartha, Stau.jpg
Atasco no paso da fronteira en Wartha. “Bundesarchiv Bild 183-1989-1110-038, Grenzübergang Wartha, Stau” by Ludwig, Jürgen – This image was provided to Wikimedia Commons by the German Federal Archive (Deutsches Bundesarchiv) as part of a cooperation project. (…) Licensed under CC-BY-SA-3.0-de via Wikimedia Commons.

Xa sabedes o resto: caeu o Muro, caeu Honecker e a RDA e as dúas Alemañas foron unha, de novo, tras décadas de absurda separación e illamento. Pero hoxe, 25 anos despois, hai un forte exame de conciencia no pobo alemán.

Trabi on Berlin Wall
Un dos murais máis icónicos nos restos do muro de Berlín, na East Side Gallery. Un Trabi atravesa o muro.

Coa Reunificación (a Wiedervereinigung, ou como máis a chaman, o Wende, o xiro, o cambio) pasa un pouco coa Transición Española. Era inevitable e fíxose o que se tiña que facer. A división era insostible, así como o prolongamento do rexime socialista. Pero tamén se glorificou esa “Revolución Pacífica” ata a náusea, e non foi tan pacífica, nin tan perfecta. Houbo erros e puntos escuros. Políticos e económicos.

Para comezar, non se fusionaron os dous países para facer “unha nova Alemaña”. Foi unha integración, a República Federal absorbeu á Democrática. As regras foron impostas pola “Alemaña rica”, non pola pobre, que se tivo que adaptar. A división federal, o marco alemán, a lexislación da RFA, o ser turrados violentamente por unha economía moitas veces máis potente cá súa. Unha grande crise sobreviu á nova e agrandada Bundesrepublik, e foi superada non hai tanto a un custo social enorme, iniciado polo canceler socialista Schröder e ratificado por Merkel. O mesmo que esta lle quere aplicar a Europa

As de perder levounas a Alemaña Oriental. De primeiras, despoboouse de xente nova, atiradas polos soldos e condicións “do outro lado”. Ós estados do Oeste chegaron os Ossis (da Ostdeutschland, alemáns orientais) en masa. Por outra banda os “novos estados” (os do Este) melloraron en liberdades pero foron a pior no económico, tralo espellismo de que xa había BMWs nas estradas e chocolate Milka nas tendas. A súa industria e sectores produtivos, hiperprotexidos polo estado socialista, afundíronse, o que retroalimentou a migración cara o Oeste. As estructuras sociais socialistas foron suprimidas, pero os novos estados quedaron a mercé da beneficiencia dos Wessis, os do Oeste. A esta beira a xente está farta de pagar o “Soli“, o imposto solidario en beneficio dos estados orientais, pero os Ossis sinalan que o Occidente foi unha das causas da súa ruína. Desa beira só saíu gañando a cidade de Berlín, unha cidade fendida en dúas polo muro e a Guerra Fría e traumatizada polo nazismo e a II Guerra Mundial, transformada nunha metrópole cultural europea, unificada e capital da nova Deutschland. Cos seus problemas tamén, ollo.

Merkel presume de país perfecto e di saber o que mellor lles convén ó resto de países europeos, incluído o noso. Pero a situación do 40 por cento de Alemaña tampouco é para presumir. E Angela debería sabelo mellor ca moitos, pois tamén veu do Este (criouse en Brandenburgo, non lonxe do Berlín Oriental).

Non se pode ignorar que nos estados ex-comunistas é onde é máis forte a presencia da extrema dereita e os neonazis. Onde máis agresións hai ós refuxiados e inmigrantes. Cando hai 25 anos os refuxiados eran eles, os propios alemáns…

Bonus tracks musicais:

David Hasselhoff, si, Maiquel Nait, cantou para milleiros de persoas para celebrar a caída do muro. El anda a dicir que axudou a que caera o muro e todo o que sobreviu despois. Debuxaba Castelao: “Pensan os galos que abre o día porque cantan eles”. O bo de David, de ascendencia xermana, converteuse nunha estrela na Alemaña oitenteira.

Para compensalo, Pink Floyd. The Wall.

O Tirol do Sur

Pragser Wildsee / Laco di Braies

Hai cousa dun mes estivemos por segunda vez na rexión italiana do Tirol do Sur. Curiosamente fomos os dous o ano pasado (concretamente a Ritten – Renon) e este ano fomos tres, xunto co Samuraiciño, recente socio do clube da humanidade, desta volta á cidade de Brixen. Fermosa terra, que xunta o mellor de Italia co mellor do mundo xermano. Encaixada entre os Alpes e os Dolomitas, ten paisaxes fermosísimas e boas pistas de esquí, para quen lle guste, que aquí son moitos.

Trentino-South Tyrol in Italy
Situación da rexión Trentino-Alto Adige/Südtirol en Italia. By Kmusser and TUBS [GFDL or CC BY-SA 3.0], from Wikimedia Commons
Tamén me chamou a súa historia e a súa situación idiomática. Forma parte da rexión autónoma de Alto Adige-Trentino, que ten dúas provincias: no sur o Trentino, de capital Trento, e no norte o Alto Adige-Südtirol, de capital Bozen-Bolzano. Son dúas provincias moi diferentes, cultural e lingüisticamente, o Trentino fala italiano na súa totalidade, pero o Alto Adige, o Tirol do Sur, fala na súa meirande parte alemán.

(Inciso innecesario: de postadolescente agasalláronme o exitoso libro Onde te leve o corazón, de Susanna Tamaro. Disque de todos os libros podes tirar algo bo, mesmo dos máis ruíns. A novela era do peor, pero aprendín dela que había un anaco de Italia que falaba alemán, para a miña sorpresa).

O Tirol é unha rexión histórica que pertencía de sempre ao Imperio Austrohúngaro, agás pequenas interrupcións. Trala Primeira Guerra Mundial a parte sur do Tirol foi invadida polo estado italiano, quedando o Tirol esgazado entre dous estados, Austria e Italia, ao norte e ao sur do paso alpino de Brenner. No Tirol do Sur a cultura e lingua xermana situouse en inferioridade diglósica fronte á italiana. Fixádevos que é desde hai só un século, un período curto en termos de historia europea. Pero en cen anos pasan moitas cousas.

Trala ocupación italiana, procedeuse á “italianización” da rexión, no administrativo, educativo, toponímico e mesmo no demográfico, favorecéndose o establecemento de italianos doutras rexións. Italianizáronse todos os nomes de lugares en base a un libro de Ettore Tolomei, nacionalista italiano, o Prontuario dei nomi locali dell’Alto Adige. Con esta guía, escrita antes da invasión (para que vexamos que tiñan as ideas claras do que ían facer) substituíron todos os nomes xermánicos de lugares por cadanseu italianismo inventado, ás veces baseándose no antigo topónimo latino (Sterzing – Vipiteno), as máis das veces dun xeito burdo, engadindo unha vogal ao final (Meran – Merano, Bozen – Bolzano, Bruneck – Brunico), traducindo máis ou menos ao chou (Oberbozen – Soprabolzano, Klausen – Chiusa) ou inventando calquera cousa (Brixen – Bressanone, Klobenstein – Collalbo). E comezando polo propio nome da rexión, de Tirol do Sur (Südtirol) a Alto Adige, un nome meramente xeográfico (o Adige é un río) e que ignora deliberadamente a identidade histórica da rexión. Estes neotopónimos trapalleiros, inventados por Tolomei, son hoxe cooficiais cos auténticos.

A represión endureceuse durante o fascismo. Aparte dos lugares, o alemán desterrouse dos xornais, os oficios, a administración e os tribunais, mesmo traduciron os apelidos da xente. Os surtiroleses fundaron Katakombenschulen, as Escolas das Catacombas, escolas subterráneas clandestinas onde podían aprenderlle aos nenos a súa lingua nai, o alemán.

Kaitakombenschule 1927
Nenos aprenden alemán clandestinamente nunha Escola das Catacombas nunha granxa surtirolesa en 1927 [Public domain or Public domain], via Wikimedia Commons
Logo ascendeu o nazismo en Alemaña, anexionándose Austria (e por tanto o Tirol do Norte) ao III Reich. É curioso que Hitler rabeara por invadir (“recuperar”) rexións máis ou menos xermanas como a Alsacia francesa e os Sudetes checoslovacos, e en cambio non lle fora tan urxente o Tirol do Sur. Por que? Porque a Italia de Mussolini era unha amiga. Adolf e Benito chegaron a un acordo en 1939: o Tirol do Sur (Alto Adige) sería respetado polo Reich e permanecería en Italia. A cambio, ofreceuse a Opción. Os surtiroleses de fala alemá ou ladina tiñan que escoller entre dúas alternativas: deixar a súa terra cara o Norte, adquirir a nacionalidade alemá e comezar un futuro incerto nos dominios nazis (decote no que era a Austria anexionada ao Reich), ou ben quedar no seu fogar pero coa nacionalidade italiana, renunciando aos seus dereitos lingüísticos, coa súa lingua proscrita e ameazados por Mussolini de ser deportados a Sicilia ou á Abisinia. Pouca sorte estar rifados entre dous fascistas sanguinarios. Milleiros marcharon cara o norte, os Optanten, os que aceptaron esa opción ofrecida polo III Reich. O resto deron en chamarse os Dableibern, “os que quedaron” a condición de italianizarse. Os primeiros foron vistos como nazis, os segundos, como traidores á súa terra. Unha escolla moi difícil. Adquirir unha das dúas nacionalidades, ademais, conlevaba a absoluta renuncia á outra.

Trentino-South Tyrol Provinces
Rexión do Trentino-Alto Adige. Trentino ao sur (fala italiana) e Alto Adige-Südtirol ao norte (fala maioritariamente alemá). By Rarelibra [GFDL, CC-BY-SA-3.0 or CC BY 2.5], from Wikimedia Commons
Non durou moito esta migración. A II Guerra Mundial estourou, e o réxime fascista de Mussolini caeu, invadindo Hitler o Tirol do Sur en 1943. Recibidos por moitos como “forzas de liberación” (hai que entender que a represión fascista italiana foi durísima), os nazis foron ao seu, a facer cousas de nazis: exterminar a minoría xudía, esmagar a quen os contradicía e saquear e organizarse estratexicamente para obxectivos maiores.

Tralo remate da II Guerra Mundial acordouse que o Tirol do Sur permanecese na República Italiana, pero a condición de que se respetaran os dereitos das tres comunidades lingüísticas por igual. Creouse a nova rexión autónoma do Alto Adige-Trentino, con amplas competencias. Isto non impediu que xurdira un terrorismo (o BAS) que defendía a anexión da provincia a Austria. O movemento reunificador abandonou hai tempo a loita armada, pero hoxe o seu sector máis radical está animado por Viena, onde cogoberna a extrema dereita austríaca. Con todo, o partido dominante é o Popular do Sur do Tirol, rexionalista conservador.

A provincia vive unha innegable paz entre as dúas grandes comunidades culturais e é posta de exemplo de convivencia lingüística no exterior. Ademáis, a economía sorrí e cóntase entre as rexións máis ricas de Italia.

Na provincia autónoma do Tirol do Sur falan alemán sobre os dous terzos do seu medio millón de habitantes, un claro retroceso desde a ocupación italiana, mais o obxectivo fascista de borralo do mapa quedou lonxe de cumprirse. Pensade no galego, como aturou cinco séculos de represión. O alemán tirolés non leva nin 100 anos de diglosia.

O ensino está separado por linguas, con inmersión lingüïstica na natural do neno (alemán ou italiano), cursándose obrigatoriamente a outra. A resultas disto a poboación é bilingüe, independentemente da súa escolla lingüística. Os surtiroleses contan cun 70% de falantes de alemán, un 25% de italiano (case todos nas cidades, sobre todo en Bozen) e un 5% de ladino, nas pequenas zonas de Gröden e Gadertal, onde o ensino é trilingüe. O ladino é unha póla do retorrománico (parente do que é oficial en Suíza no cantón de Graubunden-Grisóns), un dialecto moi conservador do latín. Ten uns 20000 falantes.

Toda a cartelería está en alemán e italiano e así tamén os documentos administrativos, turísticos… Cabe dicir que outra diferencia na diglosia de aquí co catalán, euskera, etc., é que o alemán é unha grande lingua de estado e de cultura, a primeira de Europa en falantes, e que Austria e Alemaña fan valer a súa influencia para que non sexa reprimida a este lado da fronteira. Por iso nos convenceron que o galego non tiña naaaada que ver co portugués, porque só e illado se defende un peor. Pero ese debate, para outro día.

IMG_20170416_203803  IMG_1901
P1020751
IMG_1838

Como xa apuntei, a rexión é fermosísima. Cidades medievais, paisaxes alpinas, paraíso de esquiadores, alpinistas, camiñadores e cicloturistas, estupendas pizzas, café, pasta e viño, pero tamén embutidos (o Tiroler Speck, un xamón do país, é o seu tesouro), cervexa e carne. Boa parte dos visitantes veñen de Alemaña e Austria, polo que case están como na casa: fala alemana, cultura parecida, paisaxe alpina, pero ollo, con máis horas de sol.

Pragser Wildsee / Laco di Braies
Unha marabilla: O lago salvaxe Pragser Wildsee (lacco di Braies), nun parque natural

P1020692
Meran (Merano), unha fermosa cidade de balnearios ao pé das montañas. A Sissi pasaba moitas tempadas aquí.

Laubengasse / Via dei Portici
A Laubengasse (Rúa dos Pórticos), o corazón de Bozen (Bolzano), a capital da provincia. O Tirol máis urbano, pero non demasiado. Nada ten que envexarlle a Innsbruck (a capital do Tirol austríaco). Cabe dicir que é onde menos alemán e máis italiano sentín falar.

P1020716
Sankta Magdalena, no val do Villnöss (val di Funes)

P1020734
A montaña é coma o mar. en fotos é moi bonita, pero hai que estar alí. E que conste que eu son de mar, pero as paisaxes son impresionantes.

#Klausen / #Chiusa, unha xoia agachada do #südtirol #altoadige #tirol
Outro pequeno segredo: a pequena e medieval Klausen (Chiusa).

Suedtirol 2012_016
Un sitio no que non estiven e parece bastante flipante: na fronteira con Suíza fixeron un lago-encoro artificial, o Reschensee, e afundiron a vila de Graun. Pero a torre das campás da súa igrexa sobresae entre as augas. Foto da Galería de Flickr de Reisender1701. Attribution-NoDerivs 2.0 Generic (CC BY-ND 2.0)

Os Kastelruther Spatzen (os Pardais de Kastelruth, Tirol do Sur) son un dos grupos máis vendidos de lingua alemá. Fan unha mistura comercial de música tradicional e Schlager, música lixeira para ouvidos pouco esixentes. Sen entrar en valores musicais (non son os Zeppelin, e se entendedes os textos, tampouco son Dylan), a canción Tränen der Dolomiten (As bágoas dos Dolomitas) lembra as crueis batallas nas montañas entre austríacos e italianos na I Guerra Mundial, que remataron coa submisión do Tirol do Sur a Italia. E se lle quitades o son, veredes unha boa colección de paisaxes dos Dolomitas.

Outro grupo surtirolés que canta en alemán, Frei.Wild, é dos grupos de rock con máis éxito na xermanía. Non os vou poñer aquí. A razón menos importante é que están ligados a movementos identitarios e de extrema dereita. A máis importante é… que son malísimos. Mellor quedamos cos “Pardais”:

 

Leer este artículo en castellano

A Loxia dos Mariscais e como evitala

Hoxe falaremos dun lugar de Múnic que non me gusta moito, quero dicir, esteticamente, aínda que para gustos, etcétera. Atopámola no límite da Cidade Vella (Altstadt) coa zona universitaria, concretamente na praza do Odeón (Odeonsplatz), moi transitada. A praza está aberta á Ludwigstrasse polo norte, se miramos para esta de fronte teremos á dereita unha parte do inmenso pazo real bávaro, a Residenz, e á esquerda a fermosa Igrexa dos Teatinos. Demos a volta, coa cara dirección centro da cidade e as costas viradas á Ludwigstrasse. Aí está. A Feldherrnhalle ou Loxia dos Mariscais.

Odeonsplatz, Neve - Snow
A Feldherrnhalle e á súa dereita a igrexa dos Teatinos (Foto miña)

Évos unha especie de pórtico de tres arcos coas estatuas de dous mariscais de campo bávaros, dous leóns e outra estatua central, alegoría de Baviera. É unha imitación da sonada Loggia dei Lanzi de Florencia e foi erixida polo rei bávaro Lois I na época dourada da arquitectura muniquesa, en 1844, cando Baviera era un reino independente e Múnic a súa próspera capital. O monarca tentou “pechar” así a pouco harmónica Odeonsplatz, e se cadra a deixou peor que antes. Lois I construíu boa parte do que é hoxe o Múnic monumental e tamén cousas bastante tolas como o Walhalla de preto de Regensburg, do que falei hai moito, ou a Sala da Liberación de Kelheim. Pero nada comparado ás extravaganzas do seu neto Lois II “o Rei Tolo”, o perpetrador do castelo de Neuschwanstein e outras insensateces, pero non nos desviemos da historia.

León e héroe - Lion and hero
A Feldherrnhalle de noite (foto miña)

A historia que quería contar parte de dous turistas, eu calculei que da India ou de Oriente Medio, que me pediron en inglés que lles tirase unha foto diante do monumento en cuestión, alí na Odeonsplatz. Cando lles devolvín á cámara, un preguntoume, sorrindo e en ton confidencial, se aquela cousa a fixera Hitler. Eu lles contestei sinxelamente que non, que era máis antiga, e calei a verdade: se o fixera o Hitler hoxe non ía quedar del nin a borralla.

Pero mirade, pescudando un pouco, a pregunta do turista oriental non carecía de todo de sentido: este foi un lugar emblemático do nazismo. Tampouco o título deste artigo: se andades por Múnic non tedes ningún motivo para evitar este lugar e dar un rodeo, pero naqueles tristes anos si que o había.

Resumindo a historia, Adolf Hitler comezou a súa carreira política (por chamarlle dalgún xeito) en Múnic. O 9 de Novembro de 1923 ergueu o seu famoso “Putsch” ou o “Golpe de Estado da Cervexaría”, xa que foi na famosa cervexaría Bürgerbräukeller onde encirrou os seus fieis e se ergueu contra a República de Weimar. Os seus tempos non eran chegados e a revolta fracasou aos pés dos leóns da Feldherrnhalle. A policía detivo a marcha dos fascistas na Odeonsplatz, morrendo trece deles e mais catro axentes. O golpe foi abortado e Hitler, detido. Foi xulgado cunha condea benévola, e toda esta historia non fixo máis que incrementar a súa popularidade e a do seu movemento, unido á crise e declive da República.

A historia segue como sabedes. O austriaco do bigodiño e os seus nazis tomaron o poder en Berlín en 1933, e desta vez foi en serio, ata que perderon a Guerra Mundial e deixaron o país e media Europa aniquilados. Neses anos escuros a Loxia dos Mariscais converteuse nunha sorte de altar nazi, unha homenaxe permanente aos trece caídos no Putsch, agora “Testigos de Sangue do Movemento”.

Bundesarchiv Bild 183-S11292, München, Ehrenmal in der Feldherrenhalle
Monumento aos trece nazis caídos no Putsch na Odeonsplatz. Bundesarchiv, Bild 146-1978-004-12A / Hoffmann, Heinrich / CC-BY-SA 3.0 [CC BY-SA 3.0 de], via Wikimedia Commons
Cada nove de Novembro había unha homenaxe a eses “heroes”, presidido polo Führer en persoa. En dúas destas ocasións houberon de matalo en senllos atentados, pero saíu ileso. O primeiro, na homenaxe na Loxia do 9 de Novembro do 1938, tentoulle disparar o suízo Maurice Bavaud, sen éxito. Na véspera do mesmo acto do ano seguinte, o 8 de Novembro de 1939, estouraba unha bomba na Burgerbräukeller, a mesma cervexaría onde se iniciara o Putsch. Alí tiña lugar un mitin nazi onde falaría Adolf Hitler, e durante as semanas anteriores o metódico e paciente Georg Elser introducira unha bomba de reloxaría, peza a peza, montándoa nos baixos do local. A terrible detonación levou a vida de moitos nazis por diante, pero sorpresivamente Hitler acurtara o seu discurso e xa abandonara o local cando estourou a bomba, salvando a súa vida. Non a salvaron nin Bavaud nin Elser, arrestados e executados.

Bundesarchiv Bild 183-E12359, München, Adolf Hitler vor Feldherrenhalle
11 de Novembro de 1939. Hitler homenaxea na Feldherrnhalle aos mortos do atentado da Bürgerbräukeller, tres días antes. Bundesarchiv, Bild 183-E12359 / CC-BY-SA [CC BY-SA 3.0 de], via Wikimedia Commons
Alén dos actos dos nove de Novembro, a Loxia dos Mariscais de Odeonsplatz era un lugar de culto diario e permanente dos nazis, custodiado polas SS. Para desgusto dos muniqueses de boa fe, calquera que pasara por diante do pórtico estaba obrigado a facer o saúdo nazi, como reverencia aos caídos, baixo ameaza de rematar no cercano campo de concentración de Dachau. Algo moi molesto, xa que era un lugar de paso importante.

Captura de pantalla 2017-12-02 a las 00.53.22
Situación da Viscardigasse/Dückebergergasse, detrás do Pazo Preysing (a Feldherrnhalle estaría diante). Imaxe de Google Maps.

Así que os muniqueses que non querían ter que escoller entre o saúdo nazi ou visitar Dachau, comezaron a evitar a Feldherrnhalle e a praza de Odeón, dando un rodeo por unha rúa traseira, estreita e discreta, a Viscardigasse. Esta ruela foi coñecida popularmente comoa Drückebergergasse, termo de difícil traducción: rúa da deserción (do nazismo, enténdese), do escapulirse, do rodeo, do “escaqueo”. Ignoro se os nazis eran tan parvos para non decatarse de que o tráfico enteiro peonil da grande praza do Odeón se estaba desprazando a un pequeno rueiro, ou se cadra non quixeron decatarse.

2010-11-09 Neue Gedenktafel
Homenaxe aos catro policías mortos no Putsch. By Michael Lucan, München (Own work) [GFDL or CC BY 3.0], via Wikimedia Commons
Trala derrota do nazismo e a restauración da zona histórica, os símbolos e monumentos nazis foron eliminados e a Loxia dos Mariscais retornou á súa imaxe orixinal, a que idearan os arquitectos dos tempos do rei Lois I. Ademais, unha praca rememora os sanguentos enfrontamentos do día do Putsch, pero de xeito inverso ao que quería Hitler: figuran os nomes dos catro policías que morreron enfrontándose aos nazis. Malia todo, o lugar tamén é emblemático para neonazis na actualidade, e o lugar sufriu varios asaltos por grupos de indesexables, sobre todo os 9 de Novembro. Espero que non evitemos a súa visión indo pola rúa de atrás, e enfrontemos o problema na propia praza. É nosa, xa non lles pertence.

Theatinerkirche
Un dos leóns da Feldherrnhalle vixía a Igrexa dos Teatinos

 

Kehlsteinhaus, o Niño da Aguia, o chabolo de Hitler

22-IMG_20170626_142853
Kehlsteinhaus, Berchtesgaden (Baviera, Alemaña). O “Niño das Aguias”

Andei pola fermosa bisbarra de Berchtesgaden de vacacións, no sureste de Baviera, ao pé dos Alpes e á carreira dun can de Salzburgo e Austria. Alí hai unha visita case obrigada, entre o morbo, o interese histórico e a visita turística pura, xa que é un sitio precioso: a Kehlsteinhaus, o curuto dunha montaña onde Adolf Hitler se fixo un chabolo, o Niño da Aguia. O lugar ben merece unhas liñas.

Existe a crenza de que esa casa (a da foto), no cumio da montaña Kehlstein (1881 m de altura) fíxoa Hitler para trazar os seus plans maquiavélicos, mentres desfrutaba do aire da montaña. Non é exactamente así, aínda que tampouco é mentira de todo. Por partes.

Mal ano - Bad yearPor unha banda, as casas-pousadas nos cumios das montañas parécennos unha idea moi tola e exótica, pero son moi comúns nos Alpes, primeiro como refuxio de pastores e montañeiros e logo adaptadas á hostalaría como restaurantes. Esa casa en concreto xa existía dende o século XIX, con diferentes donos e denominacións. Durante a ditadura foi adquirida polo Partido Nazi, para ser agasallada ao Führer, Adolf Hitler. Non só iso, senón que se construiu unha estrada desde a base, un túnel de 124 m de longo en horizontal e mais un ascensor dourado, para ascender sen esforzo ao cumio outros 124 m en vertical. Unha obra inxente e disparatada, deseñada por Martin Bormann e na que morreron 14 obreiros.

Hitler converteu a pousada nunha “Casa de Té” para recibir as súas visitas diplomáticas. Todas as visitas estaban escenificadas paso a paso: impresionándoas coa subida, para dar ó escuro túnel, o ascensor dourado e logo a casa do cumio, coas súas impresionantes vistas, desde o lago Königsee ata o val de Berchtesgaden. Déronllo polo seu 50º aniversario. Non me digades que non é un detallazo. Sobre todo cando os que morren por excavar a montaña son outros.

Túnel de Kehlsteinhaus
Túnel cara o ascensor.

Bundesarchiv Bild 183-H12478, Obersalzberg, Münchener Abkommen, Vorbereitung.jpg
Hitler recibe a Chamberlain. Von Bundesarchiv, Bild 183-H12478 / Unbekannt / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 de, Link

Este percorrido fixérono dous primeiros ministros de Gran Bretaña, Lloyd George e Chamberlain, este último previo ao asinamento do Tratado de Múnic, no que Checoslovaquia tivo que cederlle ao Reich os Sudetes, a cambio de non iniciar unha guerra… por un tempo. Tamén acolleu entrevistas con embaixadores, incluído o da España de Franco, o Marqués de Magaz, ou o primeiro ministro de Austria, para ameazalo e chantaxealo previamente á Anexión (Anschluss) de Austria, coas consecuencias que todos coñecemos. É un lugar crave para entender a historia de Alemaña e Europa naqueles escuros tempos.

Agora veñen as contradicións: estade atentos. Alemaña está salpicada de “casas de Hitler”, porque cando era Führer recibíaas de agasallo dos lambecús de turno: corporacións locais do Partido, concellos, etc. (Exemplo: a Casa Vermella de Passau), inmobles que na súa vida Adolfo visitou poucas veces ou ningunha e que trala derrota na guerra foron demolidos ou ocultados polos aliados para evitar o “turismo nazi”. Este non é o caso, dada a magnitude de feitos históricos que alí aconteceron. Con todo, Hitler detestaba a casa: os rumores dicían que padecía vertixe e que odiaba as alturas, e toda a idea lle parecía perigosa, porque era un lugar desprotexido ante posibles bombardeos ou raios (en serio). Só subía cando viñan esas visitas estranxeiras, en total, non máis dunha ducia de veces, e non máis de media hora cada unha. Pero tamén lemos que pasaba moitísimo tempo en Berchtesgaden (daquela, Obersalzberg) e que era case o seu cuartel xeral despois da capital Berlín. Como se explica isto? A resposta é sinxela: “ABAIXO”.

Efectivamente, Adolfiño non paraba no curuto da montaña, que é un bo lugar para tomar unha cervexa mirando a paisaxe (un té, no seu caso, detestaba o alcohol), pero pouco aconsellable para pasar longas tempadas, xa non digamos con mal tempo. Onde montou o seu chiringuito foi máis abaixo. Os nazis adquiriron a pousada de Berghof, e toda a bisbarra circundante de Obersalzberg. Mercaron todos os terreos aos propietarios, e se non aceptaban, expropiábanos e mandábanos ó campo de concentración de Dachau. Unha comunidade tradicional enteira de pastores e labregos foi expulsada das súas terras, que se convertiron nun xigantesco acuartelamento nazi.

Hitler fixo de Berghof a súa residencia de verán e desde aí trazou plans, leis, batallas e falcatruadas. Xa ía por Obersalzberg de vacacións antes de ser Führer, pero a unha residencia moito máis modesta. Arredor do Berghof, un terreo firmemente custodiado polo exército, pechado ó público, con cuarteis das SS e Gestapo, búnkers e túneis de emerxencia para unha posible resistencia e fuxida, aínda que, como sabedes, morreu no seu búnker de Berlín. E, por suposto, a montaña e a casa de Kehlsteinhaus. En Berghof pasaba as súas vacacións (a paraxe é idílica) e se ese refugallo humano foi feliz nalgures, foi en Berghof, unha paraxe idílica e á vez firmemente protexido polos seus. E no político e militar, se os seus ministros Göbbels, Himmler e compaña necesitaban algo do seu Führer, tiñan que emprender unha longa viaxe ata o sur do país.

Bundesarchiv B 145 Bild-F051673-0059, Adolf Hitler und Eva Braun auf dem Berghof.jpg
Con Eva Braun en Berghof, 1942. Fonte: Von Bundesarchiv, B 145 Bild-F051673-0059 / CC-BY-SA, CC BY-SA 3.0 de, Link

montage-magda
Unha asidua en Berghof que visitaba decote a Adolfiño era a por entón famosa actriz Magda Schneider, que tiña casa en Schönau am Königsee, moi preto. Tamén co seu bebé Romy, nacida no 38. Si, Romy Schneider, a inesquecibe actriz de Sissi Emperatriz. Ten un museo á beira do lago Königsee (Romy, non Magda), onde viviu de nena. Fonte: páxina, á súa vez tomado dos arquivos do INA.

csm_Farbpostkarte00k_1d89afddeb
Todo o acuartelamento de Obersalzberg, incluída a casa Berghof (nº1). Fonte: Dokumentation Obersalzberg

Postal Berghof
Postal co Berghof de Hitler, e as casas de Bormann e Göring. Fonte: Dokumentation Obersalzberg

Vídeo familiar de Hitler no Berghof filmado pola súa compañeira Eva Braun. Aquí o tedes pasándoo pirata nas montañas, recibindo visitas nunha pousada-gasthof bucólica e riquiña, sen aprezarse que estaba protexido por unha fortificación militar inexpugnable. Sen aprezarse tampouco, que Europa ardía en guerra e millóns de persoas morrerían en campos de concentración. Pero non aquí.

Sempre se fala do Niño das Aguias ou Kehlsteinhaus e nunca do Berghof, cando foi neste último lugar onde Hitler se calcula que morou a terceira parte do tempo da súa triste ditadura, uns catro anos en total. Por que? Inflúe o feito de que Kehlsteinhaus se conservou ata os nosos días, pero non o Berghof.

Bundesarchiv Bild 183-2004-1202-502, Obersalzberg, Hermann Göring, Adolf Hitler
Hitler e mailo seu ministro Göring no Berghof, facendo cousas de nazis. Atribución: Bundesarchiv, Bild 183-2004-1202-502 / CC-BY-SA 3.0 [CC BY-SA 3.0 de], via Wikimedia Commons
Hitler animal
Non teño nin idea se isto foi en Berghof, pero a imaxe sempre me fixo moita risa. E estupor. Fonte: By AdrianDrozdek (Own work) [CC BY-SA 4.0 (Link), via Wikimedia Commons
Que pasou trala derrota nazi?

Os aliados bombardearon e tomaron o acuartelamento de Obersalzberg. Aínda por riba, os nazis prendéronlle lume na súa retirada. A casa do cumio, o túnel e o ascensor de Kehlsteinhaus, porén, quedaron intactos.

Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg
De US Army – Stars and Stripes, the official US Army magazine, Gemeinfrei, Link

Nos anos da posguerra o recinto foi administrado polo exército estadounidense, que ademáis o promocionaba como posibilidade turística entre os seus oficiais. Nos primeiros anos cincuenta retiráronse e cedéronlle a zona ao Estado Federal de Baviera. No traspaso de poderes acordaron a voadura das casas de Hitler (Berghof), de Göring e Bormann. Os restos dos edificios militares nazis que quedaban foron destruídos e a zona reforestada. Quería evitarse o “turismo nazi”, de simpatizantes de extrema dereita, nostálxicos do Reich ou historiófilos morbosos.

Porén, os americanos viron as posibilidades turísticas da casa de Kehlsteinhaus e conservárona, e gustaron de chamarlle o Eagles Nest, o Niño das Aguias, un nome que gañou popularidade en todos os idiomas malia non ser nin un topónimo tradicional do lugar nin terse usado nunca na época nazi, pero que aumentou a categoría de lenda da casa do cumio. De feito, os EEUU teñen boa parte da responsabilidade de que este lugar sexa popular en todo o mundo.

Só é posible chegar arriba con autobuses que parten dunha base onde se edificou un Centro de Documentación  no 1995 para os interesados na historia, onde se poden entrar en parte dos búnkeres (eu non fun). Efectivamente, esa base dos autobuses está onde estaba o acuartelamento nazi, pero hoxe non queda nada deste. Tralo traxecto en bus pola estreita estrada de montaña que construira Bormann para o seu Führer, éntrase camiñando polo túnel e sóbese no ascensor. Arriba, por fin, a casa de Kehlsteinhaus, ou se o preferides, o Niño das Aguias. É só un restaurante cheo de turistas, cunha minúscula exposición que explica un pouco a sórdida historia do lugar naqueles anos. Pero o atractivo da casa, daquela e hoxe, son as impresionantes vistas, 200 km. á redonda, desde o lago Königsee, o monte Watzmann e o macizo Untersberg, ata albiscar as montañas de Salzburgo, xa en Austria.

Kehlsteinhaus - Pano

Vista desde Kehlsteinhaus

Evidentemente, o lugar ten un valor natural intrínseco impresionante, se acadamos esquecer o seu uso nos anos trinta e corenta. Pódese mesmo subir camiñando desde a base, pero llo recomendo só a expertos montañeiros con boas pernas e seis horas libres para o ascenso. Mesmo sen esquecer eses datos, un tamén se pode interesar en aprender algo máis sobre a historia. Pero non se pode obviar certo dilema moral. Pódese desfrutar dunha gorentosa cervexa de trigo e desfrutar dese entorno espectacular, e pódese defender dicindo que a casa xa estaba aí e que Hitler non fixo as montañas nin a paisaxe, e que só se aproveitou delas. Pero dubido que tivese tantos turistas (incluído eu, hipocrisías as xustas) se non fora por ter sido de certo xeito “a casa de Hitler”. Pero poucos coñecen, ou mellor dito, a poucos lles interesa que ese espectacular túnel e ascensor foi construído a costa de traballo seguramente escravo e vidas humanas, e que Hitler aborrecía dese sitio e que vivía máis abaixo. E que ese “máis abaixo” foi invadido polos nazis tan só porque a Adolf lle gustaba o sitio antes de ser Führer, e que os seus habitantes foron expulsados das súas casas para sempre para que Adolf e os seus nazis estiveran a gusto. Vale que non foi a barbaridade máis grande que fixeron eses malnacidos, nin sequera estaría no top dez, pero para Obersalzberg foi unha traxedia, non unha beizón que lles ía traer turismo décadas máis tarde.

 

Königsee from Kehlsteinhaus
Vista do lago Königsee a carón do monte Watzmann, desde o cumio de Kehlsteinhaus.

As autoridades alemás son sempre exemplares na divulgación da súa ditadura e o traballo coa súa memoria histórica, nin comparalo co caso de España. Pero neste caso, non sei se se deron os pasos axeitados, como derrubar unha casa e deixar a outra porque “é bonita” e “atrae turismo”. Aínda que descoñezo a solución, que dubido tamén que sexa pechala ou destruíla. Sobran cumios e montañas en Berchtesgaden, e esta é a máis visitada, por algo será. Sexa pola súa beleza, sexa polo horror que agacha. Pero cada quen, que tome as súas conclusións. A visita paga a pena, cando menos.

Atribución das imaxes: As fotos históricas, a debidamente indicada ao pé das mesmas. As actuais de Kehlsteinhaus son da miña autoría e premendo na imaxe pódese ver a fonte das mesmas no meu espazo en Flickr.